İskenderun Sancağı’nın Bağlanma Süreci
Yakın-Doğu’da Iskenderun Sancağı’nın durumunu gösteren harita (B.
Dewailly CC By)
Bu Sancak, kendi bütçesini hazırlama ve oylama sorumluluğunu üstlenmiş bir İdare
Kuruluna sahipti. Fransız mandası bu Kurulda, idareyi ve harcamaları kontrolden
sorumlu bir yüksek-komiser yardımcı
delegesi tarafından temsil edilmekteydi. Merkezi ise, kamu hizmet binalarının
başlıcalarının bulunduğu İskenderun’da idi. Yüksek-komiser yardımcı delegesine ek olarak, Sancağın üç kazasına
atanmış üç istihbarat servisi görevlisi da vardı.
Fiilen Manda memurlarının vesayeti altına yerleştirilmiş İdare Kurulu,
Suriye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı tarafından tayin edilmiş olan bir mutasarrif
(tasrruf hak ve yetkisi olan idare amiri)’in yönetimindeki yerel idareyi
gözetmekten sorumluydu. Dolayısıyla
Sancakta siyasî karar alma gerçek yetkisi Mandaya aitti.
Çok geçmeden, imzalanan bir Fransız-Türk Dostluk Anlaşması Sancağın
kültürel ve siyasî verilerini köklü bir şekilde değiştirecektir.
Ankara Fransız-Türk Dostluk Anlaşması
(1921)
Michel Gilquin (2000, p. 57) bu Anlaşmanın bağlamını şöyle açıklar :
« Tabî ki acil olan, Kilikya’daki savaşı durdurmak ve birkaç yıl
sonra Türkiye Cumhuriyeti haline gelecek olan topraklar ile Milletler Cemiyeti’nin
tayin ettiği şartlar içinde Fransız Mandasına bırakılmış Suriye arasındaki
sınırları belirlemektir ».
Ankara’daki Türk rejimiyle müzakereleri başlatma işi Mustafa Kemal’in
yakın arkadaşı olan Henri Franklin-Bouillon’a verilir. Franklin-Bouillon,
özellikle sınırlarla ilgili olarak Türk kesiminin taleplerine uygun bir anlaşma
yönünde uzlaşmaya gider.
Franklin-Bouillon anlaşmaları, Kemalist rejimin Fransa tarafından kesin
olarak tanınmasıyla başlar ve İskenderun Sancağı âti sorunununa ilişkin bölümü fiilen açar. Anlaşmaya göre, “İskenderun bölgesi
için özel bir idarî rejim kurulacaktır. Bölgede yaşayan Türk ırkından
vatandaşlar kültürlerinin gelişmesi için her türlü kolaylıktan istifade
edeceklerdir. Türkçe resmî dil
olacaktır.” (Franklin-Bouillon Anlaşmaları, 7. madde)
Araplar ve Türkler:
kimlik
çatışması veya Sancak için rekabet
Gerçekten de, Suriye’de Fransız mandasının yerleşmesinden itibaren,
giderek artan bir şekilde ve dil, kültür
ve milliyet alanlarında birbirlerine rakip, farklı iki blok oluşur: Araplar ve
Türkler (Bazantay).
Bu iki bloktan herbiri, Sancağın geleceğine yönelik bir mücadeleye
hazırlanarak, Fransız manda ajanlarının karşı guruptakilere olan yakınlığını
tespit için casusluk yapma ve gözetlemeye varan tutumlarda bulunur.
Öte yandan, iki gurubun da içinde farklı muhalefetler oluşmaya başlar:
Türkler içinde bazı Kemalistler Sancağın açık ve net bir şekilde Türkiye Cumhuriyeti’ne bağlanması tezini
savunurken, diğerleri de Sancağın bağımsızlığından
yana bir çizgi izlerler. Araplar içinde de, bir kısmı Fransız mandasının
devamından, diğer bir kısmı da Sancağın bağımsız bir Suriye Cumhuriyeti’ne
dahil edilmesinden yanadırlar.
Bu kargaşa Türk ve Arap
gençlerinin toplandığı Antakya Lisesi’nde de gözlemlenir. Lise, eğitim
programını kültürel ve etnik açıdan farklı olan iki blok arasındaki rekabeti
hesaba alarak belirler . Arapça ve Türkçe dillerinde bir çifte eğitim sistemi
uygulamaya koyar. İki blok arasında çatışmaları engellemek üzere bir tür
hakemlik olarak nitelendirilebilecek ve Fransızca olarak verilen yurttaşlık
dersleri programa konulur.
Öğrenci kavgalarına paralel olarak Araplar ve Türkler arasında
çatışmalar sıklaşır. İki gurubun gençleri, kendi mahallelerinde oturanları
korumak üzere gece nöbetleri tutarlar.
27 Nısan 1934, Türk tarafının bölgede güçlenerek ilerlediğine işarettir
: Sancağın yüksek-komiser delegesi M
Durieux, Antep valisinin yönetimi altında bir Türk delegasyonunu Antakya’ya davet
eder. Antep valisi kısa bir süre önce, Halep bölgesindeki sınır sorunlarını
tartışmak üzere iki taraflı bir toplantıya da katılmıştır.
Bu delegasyonun gelişinden haberdar edilen Türk milliyetçileri Mustafa
Kemal’in onuruna kutlamalar düzenlerler (Bazantay). Bunlar,
Araplara düşmanlıklarını bağırarak ilân ederek Sancağın Türkiye Cumhuriyeti’ne
bağlanmasını isterler ve Arap kesimiyle çatışmaların çıkmasına sebep
olurlar. Bu tarihten itibaren Sancak
Türkleri, Türkiye’de kutlanan millî bayramlar vesilesiyle düzenli olarak
gösteriler düzenlerler. Bununla birlikte, Sancakta Türk olmayan sınıfta korku
ve endişe yaratacak düzeyde ve bambaşka bir boyutta olayların patlaması için
1936’yı beklemek gerekir.
Sancakla ilgili hukukî ve
diplomatik mücadele (1936-1939)
Türkiye’nin Paris’teki büyükelçisi Sua Davaz, 10 Ekim 1936’da Fransa Dış
İşleri Bakanlığı’na, Suriye’nin bağımsızlığını tanıyan Fransız-Suriye Anlaşması
hususunda açıklamalar isteyen bir mektup bırakır. Türkiye Sancağın Suriye’ye
ait olmadığını beyan ederek, Fransa’dan Sancakla aynı türden bir anlaşma imzalamasını ister.
Fransa, Sancağın Suriye’ye ait olduğunu bildirerek Türkiye’nin
taleplerini reddeder. Aynı dönemde
Sancak halkı 1936 Parlamento seçimlerine katılmış olup, milletvekilleri
Şam Parlamentosu’nda görev almış bulunmaktadırlar. Fransa, Türkler tarafından
taraf tutmakla suçlanır. Taraflar arasında, Türkler nezdinde Frnasızlara karşı
ultimatum düzeyine varan tonda karşılıklı yazışmalar başlar. 7 Aralık 1936’da Fransızlar Türklere, Sancak
konusunun Milletler Cemiyeti’nin gelecek kurul toplantısında görüşülmesi için
gündeme konulmasını isteyeceklerini bildirirler.
Sancak sorunu 14 Aralık günü Milletler Cemiyeti’nin olağanüstü
toplantısında ele alınır. Türk Dış İşleri Bakanı Rüştü Aras, Milletler Cemiyeti’nden
Sancağın geleceği sorununu ele almasını ve Sancakta bulunan Fransız birlikleri
yerine tarafsız bir jandarma teşkilatının kurulmasını talep eder. Fransız
tarafında, Fransa’nın Dış İşlerinden sorumlu müsteşarı ve Suriye’yle 1936’da
imzalanan anlaşmanın baş aktörü olan Pierre Viénot, Suriye toplumu dışında Sancağın bağımsız olmaya özel bir yatkınlığı
olmadığı hususunda direnir (Gilquin 2000, sayfa 97).
Nihayet Milletler Cemiyeti, görevlendirdiği üç gözlemciyi Sancağa gönderme
kararı alır. Buna paralel olarak Milletler Cemiyeti’ne bağlı uzman bir kurul, Fransa’nın mandası sona erinceye kadar uygulanması gereken özel
bir Sancak tüzüğü hazırlamak üzere dört
ay boyunca çalışır.
Bu arada Antakya sokaklarında, bir kısmı
Türkiye diğer kısmı da Suriye taraftarı gösteriler hergün olmak üzere devam
etmektedir. 21 Mayıs 1937’de Fransa, Sancağın iç işlerinde tam bağımsızlık yolunda
ilerleyen ve dış işlerinin idaresinde Suriye devletine bağlı apayrı bir oluşum
olarak kabul edilmesine razı olur (Du
Véou 1938).
Milletler Cemiyeti’nin uzman
komisyonunca kabul edilen tüzük ve anayasa, 15 Nisan 1938 tarihinde
Sancakta seçimlerin yapılmasını
öngörmekteydi. Bunun üzerine Türkiye, Sancak
kökenli birkaç bin Türkü seçmen olarak yazılmaları için bölgeye gönderir.
Sancaktaki yüksek-komiser delegesi taraf tuttuğu gerekçesiyle görevinden
alınarak yerine, kendini özellikle Büyük
Suriye İsyanı’nin bastırılmasında göstermiş kumandan Collet getirilir
(1925-1926).
Kaçınılmaz bir bağlanma
Sancakta düzeni ve güvenliği sağlamak üzere bin kadar
Faslı asker Fransa tarafından bölgeye
gönderilir. Daha sonra, 4 Temmuz 1938’de Fransa ve Türkiye arasında, temelde Sancak
sorununda Türkiye’nin tarafsızlığını garanti etmeye çalışan yeni bir anlaşma imzalanır. Gerçekten de, aynı dönemde Avrupa üzerinde
İkinci Dünya Savaşı’nın gölgesi dolaşmaya başlamıştır. 1937 Milletvekili
seçimlerinde “ halk oylaması tam bir
maskaralığa dönüşür. Ve öngörüldüğü gibi
20 Ağustos günü, 40 kürsülük kontanjandan, kemalistlere 22 milletvekili
koltuğu kazandırır !” (Gilquin 2000,
sayfa 139).
Türkler, ismen varolan ama fiilen artık yok olan bir
mandaterin sorumluluğu altındaki bir idarenin yetkilerini her geçen gün çiğnemeye başlarlar. Türk ve
Fransız askerleri arasında, resmî makamlarca önemsiz gôsterilmeye çalışılan
çatışmalar başlar. Türkiye Türkleri ile
Romanyalı Türk mültecileri Sancakta yerleşmeye başlarlar. 1939’da, kökten
değişimlerin ortaya çıkmasından korkan Arap nüfusun Şam, Beyrut, Avrupa ve
Amerika’ya doğru göçü başlar. Antakya ve İskenderun, özellikle Hırityan
kesiminde çok önemli bir nüfus kaybına maruz kalır.
Şubat 1939’da Türk yasalarının çoğunluğu, Sancağın seçilmiş Meclisi tarafından kabul edilirler. Nisan 1939’da, Suriye ile Sancak arasında sınır çizimi çalışmaları
başlar.
Sancağın Türkiye’ye bağlanması yönündeki anlaşma, 23 Haziran’da, farklı din ve mezheplerin temsilcileri
tarafından imzalanır : Basil Huri (Hıristyanları temsilen), İsa Kazancıyan (Ermenileri
temsilen), Nuri Aydın (Alevileri temsilen) ve İzzet Guş (Türkleri temsilen).
23 temmuz’da
son Fransız askerî birlikleri,
“Hatay İli” haline dönüşerek kimlik ve ad değiştiren Sancağı
terkederler.
Türk hükümeti, Kilikya’nın güneyindeki Türk ve Kürt
nüfuslu Dörtyol ve Hassa mıntıkalarını da bu vilayete dahil eder. Böylece,
sınırları yeniden çizilen vilayetin yüzölçümü 4800 km²’den 5 570 km²’ye
yükselir.
Sancağın Türkiye’ye bağlanması yolundaki 23 Haziran
1939 tarihli anlaşmanın imzasının
yeniden canlandırılmış hâli.
Sağdan sola: Basil Ḥuri, İsa Kazancıyan, Nuri
Aydın et İzzet Guş (Hatay Müzesi, Antakya)
Sonuç
Sancağın Türkiye’ye bağlanmasından sonra, ilk plandaki Georges Bonnet ya
da René Massigli gibi bazı önemli Fransız şahsiyetleri yazdıkları tezlerde,
Sancakta Türklerin çoğunluk olduklarını iddia ederek, bu bağlanmayı haklı
göstermeye çalıştılar. (Gilquin 2000). Elbette ki, bölgenin Türkiye’ye
bağlanması, bir nedensel ilişki ağının sonucu olup; Sancağın, Güneydoğu Anadolu ticareti için
önemli bir liman ve Türkiye’nin güneyinin güvenliği için stratejik bir cephe
olmasından da kaynaklanmaktadır.
Sancağın fethinde kemalistlerin katılımı ve hatta inadı; Fransızların,
Milletler Cemiyeti’nce mandater
sıfatıyla kendilerinin yüksek korumasına bırakılmış bir bölgenin
muhafazasındaki siyasi inanç eksiklikleriyle kesişir.
Sancağın fethinde kemalistlerin katılımı ve hatta inadı; Fransızların,
Milletler Cemiyeti’nce mandater
sıfatıyla kendilerinin yüksek korumasına bırakılmış bir bölgenin
muhafazasındaki siyasi inanç eksiklikleriyle kesişir.
Yüzbaşı Collet tarafından Basil Huri’ye yazılmış 22
Haziran 1939 tarihli ve “23 Haziran 1939 tarhli Fransız-Türk anlaşması” ile ilgili teşekkür mektubu.
Kaynakça
- Bazantay Pierre, Un conflit de nationalités au Proche-Orient – Le Sandjak d’Alexandrette 1934-1939, (rapport inédit, sans date) http://bazantay.p.chez-alice.fr/
- De Caix Robert, 1937, « Les conditions politiques du traité franco syrien et l’affaire d’Alexandrette », dans Politique étrangère 2-1, p. 65-81. [En ligne]http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/polit_0032-342x_1937_num_2_1_5581
- Demir Yaşar, 2013, « L’établissement du mandat français en Syrie et dans le sandjak d’Alexandrette », History studies 5-2, p. 121-135. [En ligne]http://www.historystudies.net/Makaleler/992775999_26-Ya%C5%9Far%20Demir.pdf
- Du Véou Paul, 1938, Le désastre d’Alexandrette 1934-1938, Paris, éditions Baudinière.
- Gilquin Michel, 2000, D’Antioche au Hatay, l’histoire oubliée du Sandjak d’Alexandrette, nationalisme turc contre nationalisme arabe, Paris, L’Harmattan.
- Khoury Basile, 2012, « L’éphémère Sandjak d’Alexandrette. Chronique d’une annexion annoncée », Les Carnets de l’Ifpo. La recherche en train de se faire à l’Institut français du Proche-Orient (Hypotheses.org), 9 octobre 2012. [En ligne]http://ifpo.hypotheses.org/4348
- Montagne Robert, 1936, « Le traité franco syrien », Politique étrangère 1-5, p. 34-54. [En ligne]http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/polit_0032-342x_1936_num_1_5_5657
- Yilmaz Richard, 2006, « Le Sandjak d’Alexandrette, baromètre des relations entre la Turquie et la Syrie », Outre-Terre 14/1, p. 109-116. [En ligne] http://www.cairn.info/revue-outre-terre-2006-1-page-109.htm
Bu yaziyi bulmak için: : Basile Khoury, « Le processus d’annexion du Sandjak d’Alexandrette », Les Carnets de l’Ifpo. La recherche en train de se faire à l’Institut français du Proche-Orient(Hypotheses.org), 4 juillet 2013. [En ligne] http://ifpo.hypotheses.org/5243
