Kısa ömürlü İskenderun Sancağı: Beklenen bir bağlanmanın tarihçesi



9 Ekim 2012
Yazı: Basil Huri
çeviri: Marie Albera Meynioglu (Fransızcadan Türkçeye)

Sancak

Sancak sözcüğü Osmanlıda idarî bölünmeye ait bir terim olup, bölge veya eyelet sözcükleriyle eşanlamlıdır. Türkiye’nin Asya yakasında ve Suriye’nin kuzeyinde bulunan İskenderun Sancağı’nın yüzölçümü 5570 km²’dir.  Anadolu ile Doğu,  Akdeniz  ile  Arap yarımadası arasında bir kavşak ve bir geçit bölgesi teşkil eder  (Picard 1983, p. 47).
Türkiye Cumhuriyeti’nin bölgesel (toprak) oluşumu ile ilgili yazısının başında, Jean-François Pérouse şöyle yazıyor: “ Türkiye, uzun bir geçmişi miras almış genç bir siyasî ve bölgesel formasyondur. Bu geçmiş, siyasî partilere, hedeflenen düzen ve oyunlara, yurt içi ve yurt dışındaki şartlara göre farklı şekillerde yazılmış ve yorumlanmıştır.”   (Pérouse 2008, p. 1).
İskenderun Sancağı’nın bu özel durumu, özellikle Doğu’da oluşan modern Devletlerin - mantığa ters görünseler  de  gerçeğe oldukça yatkın olan - paradoksal  yönlerine mükemmel  bir örnektir: Eski çağlardan beri bir Suriye toprağı olan  Iskenderun Sancağı, aşamalı bir şekilde,  Osmanlı Imparatorluğu’nun ortadan kalkması  ve sömürgeci bir gücün aktif  bir eylemi sonucu, modern Türkiye’nin topraklarına ve tarihine mal edilmiştir. Bu bölge 1918’de, çoğunluğu Alevi, Sunni ve Hiristyan Araplarla, Kürt, Ermeni ve Çerkez yani Türk olmayan, Osmanlı halklarını barındırmaktaydı.
Eğer 1918’den sonra Orta-Doğu’da teşekkül eden devletlerin oluşum tarihi, tamamiyle kimlik dönüşümü veya kaybına neden olan keyfî sınırlar tarihi ise, sömürgeci Fransız mandası tarafından en ince detaylarına kadar hazırlanmış ve böylece 1939’da Türkiye’ye adetâ armağan edilmiş  bu olası görünmeyen Sancak vak’asında ne oldu ?
Orta-Doğu’daki durumu daha iyi kavrayabilmek için, eski Suriye vilayetlerini ve Osmanlı Mezopotamya’sını Fransa ve Büyük Britanya arasında bölüştüren 1916  Sykes-Picot anlaşmalarına bir gözatmak  gerekir. 
Suriye ve Kilikya üzerinde bir mandanın kurulmasıyla Fransızlar, o dönemde önemli bir nüfuza sahip olan Robert de Caix’in Paris’te Quai d’Orsay’de tavsiye ettiği gibi  “hükmetmek için, bölmek”  anlamına gelen “diviser pour régner” adını verdikleri  ünlü siyasetlerini uygulamaya koyacaklardır. (KHOURY 2006)
Böylece diğer bölünmelerin yanında, 1 Eylül 1920’de General Gouraud, Osmanlı İmparatorluğu döneminde Halep vilayeti’ne bağlı olan İskenderun, Antakya ve Kırıkhan gibi üç kazayı bir araya getiren İskenderun Sancağı’nın kurulduğunu ilân eder.  (Kaza, ilden sonra gelen idarî bölümdür.)
Kurulduğu tarihten itibaren Sancak, sömürgeci gücün istemiyle, Türkleştirmeye ve bölgeyi Türk asıllı vatandaşlarla doldurmaya yönelik bir siyasete mâruz kalır. 
20 Ekim 1920’de Fransızların Kemalist Türk hükümetiyle imzaladıkları müzakere ayrıca, Suriye’nin oldukça  aleyhine  olan bir Türk-Suriye sınırı belirler.
Franklin-Bouillon adı da verilen bu müzakere böylece, muhtemel bir Sancak  konusuyla ilgili bölümü kaçınılmaz bir şekilde gündeme sokmuş olur. Müzakerenin 7. Maddesi: “İskenderun bölgesi için özel bir idarî rejim kurulacaktır. Bölgede yaşayan Türk ırkından vatandaşlar kültürlerinin gelişmesi için her türlü kolaylıktan istifade edeceklerdir.  Türkçe resmî dil olacaktır. ” (Gilquin 2005, p. 172). Memurların çoğunluğu Türk olacaktır. Böylece Sancak’taki bölge halkının %38’ini güçlükle bulan Türk milliyetçilerinin talepleri kısmen de olsa bu şekilde tanınmış olmaktadır. Fransa için Kilikya’daki savaşı sona erdirmek ve Suriye’deki Fransa aleyhine ayaklanmalarda Türkiye’yi etkisiz hâle getirmek artık acil bir durum haline gelmiştir. Sonuç olarak, tüm askerî  güçlerini Suriye topraklarındaki ayaklanmaları bastırma yolunda seferber etmek için Kilikya’dan vazgeçer. Bu ayaklanmalar arasında Kilikya ve Güney Anadolu’nun kendisine aktif üs olarak hizmet verdiği büyük Kuzey ayaklanması da vardır.


Kart N°19: İskenderun Sancağı’nda yaşayan halkların çaşitiliği- 1930 (yeşil: çoğunluğu Arap olan bölge / pembe: çoğunluğu Kürt, Ermeni ve Çerkez olan bölge/ sarı: çoğunluğu Türk olan bölge)


Fransız mandasına karşı topraklarının yeniden birleşmesi ve bağımsızlığı için mücadele eden Suriye milliyetçi hareketi Sancağın geleceğinde önemli bir rol oynamaktadır.  “ Sancak içindeki Arap Aleviler ve Sunni  Türkler  bölünmesi (...) daha da derinleşerek Aleviler nezdinde bir Arap milliyetçiliğinin oluşması derecesine kadar varır.”  (Picard 1983, p. 48).
Keyfî ve sahte bölünmeyi reddetmenin de ötesinde Suriyeliler, hellenistik Koele-Suriye’nin eski başkenti olan Antakya’nın  aynı zamanda Doğu Hıristiyanlarının beş patriyarkasının merkezi olduğunu da hatırlatırlar. Buna tepki olarak Fransız yerel ajanları Sancakta Türk ayırımcılığını körükleyerek,  Sancağı Suriye’deki milliyetçi mücadeleden kısmen de olsa uzak tutmayı başarırlar.
Türkiye açısından bu sinyaller Sancağın Türkiye’ye bağlanması yolunda cesaret verici bir gelişmedir. (Yerasimos 1980, p. 205-206) Boğazların hâkimiyetini tamamiyle Türkiye’ye veren Montreux Anlaşması’nın 20 Temmuz 1936’da imzasından sonra Atatürk haykırır: “ Şimdi Sancakla ilgilenmek gerek.”
Gerçekten de konu, 1936’da Ankara’nın baskısıyla yeniden gündeme gelir. 1921’den beri Türklerin Sancağa göçü hiç durmadan devam etmiş olduğundan, halihazırda Sancakta,  kimliksel ve milliyetçi iki farklı talep yüzleşmektedir. Milletler Cemiyeti’nin tavsiyesi üzerine yapılan nüfus sayımı ve seçimler, üstünlüğü Türklere verdiği halde Araplar yapılan sayım ve seçimlerde  sahtekârlık yapıldığı suçlamasında bulunurlar.
1938’de uluslararası durumdan ve savaş tehlikesinden epey endişeli görünen Fransızlar, Türkiye’yi kendi yanlarında görmeyi garantilemek istemektedirler. Bunun için bir pazarlık imkânı elbette mevcuttur...


Özerk Sancağın nüfûs kağıdı

Sancağın Türkiye’ye devri 23 Haziran 1939’da imzalanır ve Türkiye’ye aidiyeti aynı gün ilân edilir. Böylece Fransa, koruması altına bırakılmış toprakların bütünlüğünü teminat altına alan manda sözleşmesini apaçık bir şekilde ihlâl etmiş oldu. (Konuyla ilgili Manda Sözleşmesi’nin 4. Maddesi: “ Manda uygulayan devlet, Suriye ve Lübnan’a, kısmen veya tamamen  her türlü kiraya verme veya toprak kaybına karşı, ve bu ülkelerin yabancı bir gücün kontrolü altına bırakılmaması doğrultusunda  güvence verir.” )
Kemalistler, diplomatik  kararlılıkları  sayesinde, bir yandan Fransız ve İngiliz müttefikler arasındaki gerilimden, bir yandan da Alman-İtalyan işbirliğinden istifade ederek Sancağı kendilerine bağlamayı başarmışlardır. (Picard 1983, p. 48-49).

Toplu Türkleştirme hareketi,  Antakya’nın dinî, kültürel ve tarihsel varlığını böylece örtbas eder. Sancaktaki  Onbinlerce Arap ve özellikle Ermeni,  onlardan önce Kilikya ve Güney Anadolu’daki benzerleri 1921’in akabinde nasıl göçe zorlandılarsa, aynı şekilde  göçe zorlanırlar.
Türk millî hareketi Osmanlı İmparatorluğu’nu temelini oluşturan toplumsal ve kültürel çeşitliliği sona erdirmeyi hedeflemiştir.  Eskiden Osmanlı yopraklarına ait ve kısa bir süre de Suriye Arap kimliğine sahip olan Sancak, böylece Hatay adı altında (bu bölgede doğduğu varsayılan antik Hitit uygarlığına istinaden) bir Türk vilayeti haline dönüşür.
Günümüz itibarıyla Hatay Vilayeti nüfûs, endüstri, tarım ve turizm alanlarında dikkate değer bir canlanma arz etmektedir. Hâlâ, yüksek oranda  Alevi ve Sunni kökenli yurttaşlardan (Araplar veya araplaştırılmış Kürtlerden) müteşekkildir.
Bugün bile bu bölgede,  kimliksel bir ısrar  ve cemiyetler arasında sınırötesi bir dayanışma örneğini gözlemlemek mümkündür. Meselâ bugün, Hatay Alevilerinin çoğunluğu Esad rejimini desteklemektedir. Dolayısıyla Arap kökenli Hatay halkının siyasî seçimi Türk siyasetinin resmî bir ifadesinden çok,  Suriye krizinin bir aynası şeklinde göze çarpmaktadır. 




Yazarın dedesi Dr. Basil Ḥuri’nin nüfûs kağıdı  (Khoury adının Türkçe yazılışı : Huri)…  Dr. Basil Huri sırasıyla : Osmanlı ordusunda ve  islamlaştırılmış Ermeni çocuklarının bulunduğu Aintoura Yetimhanesi’nde doktor ;  kısa ömürlü Özerk İskenderun Sancağı Millet Meclisi’nde  ve  Hatay Millet Meclisi’nde Milletvekili ; Doğu Fransız Güçleri’nde doktor ve Antakya Müzesi’nde müdürlük görevlerini üstlenmişti.


Kaynakça :

Pour citer ce billet : Basile Khoury, «L’éphémère Sandjak d’Alexandrette. Chronique d’une annexion annoncée », Les Carnets de l’Ifpo. La recherche en train de se faire à l’Institut français du Proche-Orient (Hypotheses.org), 9 octobre 2012. 
[Link adresi] http://ifpo.hypotheses.org/4348






Bu blogdaki popüler yayınlar

İskenderun Sancağı’nın Bağlanma Süreci

Resim
4 Temmuz 2013   Basile Khoury ’nin çalışması Çeviren : Marie Albera Meynioğlu İki Dünya savaşı arasındaki siyasal bağlamın ve Suriye’ye ait bu toprakları elde etmek için verilen kemalist mücadelenin baskısı altında İskenderun Özerk Sancağı, günümüz itibarıyla bir Türk vilayetine, yani Hatay’a dönüştürüldü. Osmanlı Sancağının  tarihiyle ilgili olarak hazırlanan bir önceki yazıdan sonra, burada Sancağın Türkiye’ye hangi hal ve koşullarda bağlandığı konusunu ele alacağız. Sancağın kuruluşu ve örgütlenmesi Osmanlı devletinin hezimetiyle sonuçlanan 1.Dünya Savaşı’nın hemen akabinde İngiliz ve Fransızlar,  1916’da imzalanan  Sykes-Picot Anlaşmalarını uygulamaya koyarak Suriye’nin tüm vilayetlerini işgal edip, kendi mandaları altında idare edilen devletlere bölerler.  31 Aralık 1921 tarihli karar gereğince, Suriye’deki birinci derecede yetkili Fransız yüksek-komiseri General Gouraud Antakya, İskenderun ve Beylan (ad ı daha sonra Kirikhan olarak ...
Read more »

6 Şubat 2023 depremi : Ya şimdi ?

Resim
Hatay'ın Antakya, İskenderun, Samandağ gibi başlıca ilçeleri 6 Şubat depreminden en çok etkilenen ve insan kaybının yüksek olduğu yerleşim alanları içinde. Hepimiz bir Erzin olamadık maalesef. Bu depremin eleştirisi fikrimce çok yönlü bir şekilde yapılmalı. Sorumluluğun yalnızca şu veya bu kişide olduğunu düşünmenin, ileride vuku bulabilecek başka felaketlerin önüne geçmemize yardım etmeyeceği malum.  Bilakis. Maddi kayıplar için üzülmeyi artık ikinci plana bırakalım. Yıkılanın yerine yenisi inşa edilir. Lâkin giden canlar geri gelmiyor. Dünyaya bakış açımızı her şeyden önce cana, canlıya odaklaylıp ilerlemeye devam edelim.  Dünyanın pek çok  bölgesinde insanlar doğal felaketler ile yaşamayı, bu ortama ayak uydurmayı öğrenmişler. İlk başta depreme, tayfuna,, kasırgaya, vs. karşı sağlam zeminlerde, doğru malzeme kullanarak, dayanıklı evler yapmışlar. Deprem rizikosunun yüksek olduğu bölgelerde çok katlı binalar, gökdelenler inşa etmemişler mesela. İşte bölgemizde maddi has...
Read more »

Türkiye Cumhuriyeti'nin 100. yılı

Resim
Bu yıl Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşunun 100.yılı kutlandı. Eğer sosyal medyalarda 100. yıl kutlamalarına şahsen katılmadıysam, kimse kusuruma bakmasın. İçimden gelmediği için değil, yüreğim buruk olduğu için. Bir videoda, İsrail'de Filistinlileri bombalayıp öldürdükleri, Gaza'nın suyunu ve elektriğini kestikleri için eğlenen, şarkı söyleyen İsrailli askerleri görünce, bir kürdü sırf kürtçe konuştuğu, kürtçe şarkı söylediği için, döven, öldüren milliyetçi Türk bozmaları geldi gözümün önüne. Neden mi? Bu insanlık dışı saldırıları yapanlar kendilerini milliyetçi olarak niteleyen aynı ahmaklar da ondan. Siz de biliyorsunuz ki, tıpkı dinci gericilik gibi milliyetçilik de kardeşi kardeşe vurduran, "Albert Einstein'ın deyimiyle" bir hastalık. Cumhuriyetten bu yana kadim Anadolu halklarına yönelik olarak uygulanan ayrıştırma politikası ; işlenen faşizan cinayet ve katliamlar, kanlı cuntalar ; gözaltlarında, zindanlarda, meydanlarda katledilen pırıl pırıl gençler ; ...
Read more »