Antakya Rum Ortodoks Kilisesi: Genel bakış
Antakya Rum Ortodoks Kilisesi
- Genel bakış -
Antakya Rum Kilisesi
Bugün
Türkiye’nin Hatay ilinde, İskenderun, Antakya, Samandağ ve
Altınözü ilçelerinde yaşayan Antakya Rum Kilisesine mensup
Hıristyanlar iki bin yıldır Rum olarak anılmaktadırlar. Ticaret
yapmak, kıtlık ve savaşlardan kaçmak için, veya fetihlerlerle
bölgeye yoğun bir şekilde gelip yerleşmiş kavimlerin
çocuklardırlar. Bu kavimlerin başında Yunanlılar ve
Makedonyalılar bulunduğundan, esas itibarıyla ataları İsa’dan
önce ve sonra Suriye ve Lübnan'a gelip yerleşmiş Yunanlılar ve
Makedonyalılardır, diyebiliriz.
Rum cemaatinin, MÖ 323'te Asya'nın Büyük İskender tarafından fethi ile, Antakya'nın O'nun generallerinden biri olan Selevkos Nikator tarafından kurulmasına kadar uzanan zengin bir tarihi mirası var.
Tarih süreci içerisinde Rum toplumu, etnik ve dini diğer topluluklarla karışarak bugünkü nihai kimliğine kavuşmuştur. Bugün, Antakya Kilisesi'ne mensup Rumlar, Makedonyalı ilk göçmenlerin, Roma dönemi Yunanlılarının, o dönemde Rum olarak adlandırılan Bizans Yunanlılarının, Yahudi-Hıristiyan Helenlerin ve Süryanilerin bir karışımı haline gelmiştir.
Bölge Rumlarında bölünme : Rum Ortodokslar ve Rum Katolikler
Bölgedeki bazı Rum Hıristiyanlar Cizvit misyonerleri ve Fransiskenler tarafından katolikleştirilmişti. Böylece doğrudan Roma'ya bağlı olan Rum Melkit Katolik Kilisesi doğdu. Bunlar, çoğunluk olarak Suriye ve Mısır'da yaşıyorlardı. Kalkedon (Kadıköy) Konseyi'nin (451) Mesih'in insanî ve ilahi iki doğası olduğu hakkındaki tanımını kabul etmişlerdi. Melkit terimi, Süryanice kral anlamındaki "malka"dan geliyor.
1724’te bir Katolik olan 6.Kiril (Cyril VI), Antakya Melkit Katolik Kilisesi Patriği olarak seçildiğinde, etrafında birkaç piskoposu ve Rum cemaat üyelerinin yaklaşık üçte birini toplamayı başarmıştı. Böylece Antakya Rum Kilisesi 1724'te, Rum Katolik (Melkit) Kilisesi ve Antakya Rum Ortodoks Kilisesi olarak ikiye bölündü.
Roma ile birliğe, Ephesos (Efes) (431) ve Khalkedon (Kadıköy) (451) konsillerinin kararlarına karşı çıkan Rum Ortodokslar, İstanbul Patrikhanesinin müdahalesi ve Osmanlı devletinin desteği ile 15 gün sonra (yani aynı yıl, 1724’te), patrik olarak, Yeremya olan adını daha sonra Silvestre olarak değiştiren bir Yunan rahibini seçtiler. Hemen ardından özerklikleri Osmanlı devleti tarafından resmen tanındı. Rum Melkit Katolik Kilisesinin Osmanlı devleti tarafından tanınması ise 19.yy’da oldu (Melkit terimi günümüzde genelleştirilmiş bir halde tüm Rumlar için de kullanılıyor).
Rum Ortodoks Kilisesinin başı olan patrik, 14. yüzyıldan beri Suriye'nin başkenti Şam'da bulunan Antakya ve Şam Rum Ortodoks Başpiskoposluğunu doğrudan yönetir. Mevcut patrik, 17 Aralık 2012'de seçilen ve 158. patrik olan Antakyalı 10.Yuhanna’dır. Ancak, Antakya Patriği ünvanı, bölgedeki diğer dört Kilise lideri tarafından da taşınmaktadır:
1-Antakya
Süryani Ortodoks Patriği
2-Antakya Süryani Katolik
Patriği
3-Antakya Rum Katolik Melkit Patriği
4-Maronitlerin
Antakya Patriği
Antakya Rum toplumu, Arapça'nın bölgede konuşulan ortak ve resmî bir dil olması nedeniyle, Osmanlıdan bu yana, çoğunlukla Arapça ve 1939'dan beri Türkçe konuşur. Yunanca çok az konuşulan bir dil olup, günümüzde ekseriyetle kiliselerde ayinlerde kullanılmaktadır.
Rum cemaati, 20.yüzyılın başında, büyük Suriye isyanı ve Fransız sömürgesi döneminde, göçe karşı gözle görülür bir eğilime sahipti. İskenderun Sancağı o zaman Suriye'nin bir parçası olduğundan, Rumlar 1923 nüfus mübadelesine tabi olmadılar. Ancak, 1939'da Hatay’ın Türkiye tarafından ilhak edilmesinden sonra pek çok kişi Suriye'ye ve Lübnan'a göç etti. Dolayısıyla, Iskenderun, Antakya, Samandağ ve Altınözü Rum Ortodoks ailerinin pek çoğu Türkiye-Suriye-Lübnan üçleminde bölünmüş oldu. 1960'lardan sonra ise yeni bir göç dalgası bölge Rumlarını Batı ülkelerine çekti.
Antakya Patriği tarafından 1895'te yapılan bir sayıma göre bölgede (günümüzde Türkiye'nin Hatay iline tekabül eden alanda Rum Ortodoks Kilisesine mensup 50.000 kişi ikamet ediyordu. 1930'larda bu sayı -yaklaşık olarak- 30.000'e ve 1995'te 10.000’e düştü.
Türkiye'de
bugün, Antakya Rum Ortodoks Kilisesine bağlı önemli sayıda cemaat üyesi,
İskenderun, Samandağ ve Altınözü’nün yanı sıra İstanbul ve Mersin'de de yaşıyor. Avrupa ve Amerika'da da küçümsenmeyecek sayıda bir Rum
Ortodoks topluluğu var. Bunların çoğunluğu, 1960'lı yıllarda yaşanan göç dalgası haricinde, Türkiye'deki 1980 askeri darbesinden sonra gidenlerden oluşmaktadır.
